ঘূৰ্ণীবতাহ কেনেকৈ গঠন হয়? সেইবোৰ কেনেকৈ জুখিব পাৰি?

ঘূৰ্ণীবতাহ:

যদি আপুনি ঘূৰ্ণীবতাহৰ কথা এটা যন্ত্ৰ বুলি ভাবে, তেন্তে ই হ’ব এক অবিশ্বাস্যভাৱে শক্তিশালী সত্তা — এনে এটা ইঞ্জিন যিয়ে পৃথিৱীৰ গ্রীষ্মমণ্ডলীয় পানীৰ পৰা তাপ টানি ধ্বংসাত্মক বতাহ, প্রচণ্ড আৰু ব্যাপক বৰষুণ, আৰু ধুমুহাৰ ঢৌক চলাই নিব পাৰে৷ একেধৰণৰ ধুমুহাক আটলাণ্টিক আৰু পূব প্ৰশান্ত মহাসাগৰত হাৰিকেন আৰু পশ্চিম প্ৰশান্ত মহাসাগৰত আমফান বুলি বিভিন্ন ধৰণে জনা যায়। ইহঁতে কেনেকৈ গঠন হয়, তীব্ৰতৰ হয় আৰু জুখিব লাগে সেই বিষয়ে বুজাটো বৈজ্ঞানিক পূৰ্বাভাসৰ বাবে আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ বাবে দুৰ্বল সম্প্ৰদায়সমূহক প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবে দুয়োটাতে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ আৰম্ভণি কম চাপৰ অঞ্চল হিচাপে হয়, যিটো প্ৰায়ে ধুমুহাৰ থুপৰ সৈতে জড়িত। এনে বিঘিনি ঘূৰ্ণীবতাহলৈ পৰিণত হ’বলৈ হ’লে কেইবাটাও বায়ুমণ্ডলীয় আৰু সাগৰীয় পৰিস্থিতি একেলগে আহিব লাগিব। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ল সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ উষ্ণ উষ্ণতা, সাধাৰণতে ২৬.৫° চেলছিয়াছৰ ওপৰত আৰু কমেও ৫০ মিটাৰ গভীৰতালৈকে। এনে জলপৃষ্ঠৰ ওচৰৰ আৰ্দ্ৰ বায়ু ওপৰলৈ উঠিলে ই নিজৰ সুপ্ত তাপ এৰি শীতল হৈ ঘনীভূত হৈ ডাৱৰ গঠন কৰে। মুক্ত হোৱা তাপে চাৰিওফালৰ বায়ুক উষ্ণ কৰি তোলে, যাৰ ফলত ই আৰু অধিক ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু তলৰ পৰা অধিক আৰ্দ্ৰ বায়ু টানি আনে, যাৰ ফলত সংবহনৰ এক স্ব-শক্তিশালী চক্ৰ স্থাপন হয়।

শ্ৰেণীবিভাজন

ঘূৰ্ণীবতাহক অতিৰিক্ত গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (যাক নাতিশীতোষ্ণ ঘূৰ্ণীবতাহ বুলিও কোৱা হয়) হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়; আৰু গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ।

বিশ্ব বতৰ বিজ্ঞান সংস্থাই (WMO, 1976) ‘ট্ৰপিকেল চাইক্ল’ন’ শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰি বতৰ ব্যৱস্থাক সামৰি লয়, য’ত বতাহে ‘গেল ফৰ্চ’ (নূন্যতম ৩৪ নট বা ৬৩ কিলোমিটাৰ প্ৰতি ঘণ্টা) অতিক্ৰম কৰে। ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ হৈছে সাগৰ আৰু বায়ুমণ্ডলৰ বংশধৰ, সাগৰৰ পৰা অহা তাপৰ দ্বাৰা চালিত; আৰু পূবৰ ব্যৱসায় আৰু নাতিশীতোষ্ণ পশ্চিমীয়া বতাহ, উচ্চ গ্ৰহৰ বতাহ আৰু নিজৰ তীব্ৰ শক্তিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত।

ভাৰতত ঘূৰ্ণীবতাহৰ শ্ৰেণীবিভাজন হৈছে:

সংশ্লিষ্ট বতাহৰ শক্তি,
ধুমুহাৰ ঢৌ
ব্যতিক্ৰমী বৰষুণৰ পৰিঘটনা।

অতিৰিক্ত গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চল আৰু উচ্চ অক্ষাংশৰ অঞ্চলত দেখা দিয়ে যদিও ইয়াৰ উৎপত্তি মেৰু অঞ্চলত হোৱা বুলি জনা যায়।

মকৰ আৰু কৰ্কট ৰাশিৰ ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত বিকশিত হোৱা ঘূৰ্ণীবতাহক গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ বোলা হয়। ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ হৈছে গ্রীষ্মমণ্ডলীয় বা উপগ্রীষ্মমণ্ডলীয় পানীৰ ওপৰত বিকশিত হোৱা বৃহৎ পৰিসৰৰ বতৰ ব্যৱস্থা, য’ত ইহঁতে পৃষ্ঠীয় বতাহৰ পৰিসঞ্চালনত সংগঠিত হয়।

বিশ্বব্যাপী পৰিভাষা

বিশ্বৰ বিভিন্ন অঞ্চলত ঘূৰ্ণীবতাহৰ বহু নাম দিয়া হয় – চীন সাগৰ আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰত ইয়াক আমফান বুলি জনা যায়; কেৰিবিয়ান সাগৰ আৰু আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ পশ্চিম ভাৰতীয় দ্বীপসমূহত হাৰিকেন; পশ্চিম আফ্ৰিকা আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ গিনি ভূমিত টৰ্নেডো।; উত্তৰ-পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়াত উইলি-উইলি আৰু ভাৰত মহাসাগৰত গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ।

ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ

তলৰ মাপকাঠীসমূহ ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগে (IMD) প্ৰণয়ন কৰিছে, যিয়ে বংগ উপসাগৰ আৰু আৰব সাগৰৰ নিম্ন চাপৰ ব্যৱস্থাসমূহক ক্ষতি কৰাৰ ক্ষমতাৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীভুক্ত কৰে, যিটো WMO য়ে গ্ৰহণ কৰে।

Type of Disturbances	Wind Speed in Km/h	Wind Speed in Knots
Low Pressure	Less than 31	Less than 17
Depression	31-49	17-27
Deep Depression	49-61	27-33
Cyclonic Storm	61-88	33-47
Severe Cyclonic Storm	88-117	47-63
Super Cyclone	More than 221	More than 120

১ গাঁঠি – প্ৰতি ঘণ্টাত ১.৮৫ কিলোমিটাৰ
বতাহৰ গতিৰ ভিত্তিত ঘূৰ্ণীবতাহক পাঁচটা ভিন্ন স্তৰত ভাগ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও ক্ষতি কৰিব পৰা ক্ষমতা অনুসৰি তলত দিয়া ভাগত ভাগ কৰা হয়:-

Cyclone Category	Wind Speed in Km/h	Damage Capacity
01	120-150	Minimal
02	150-180	Moderate
03	180-210	Extensive
04	210-250	Extreme
05	250 and above	Catastrophic

ধুমুহাৰ ঢৌ (জোৱাৰ-ভাটাৰ ঢৌ)ক সাধাৰণতে ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জোৱাৰৰ ওপৰত সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হয়। প্ৰধান কাৰকসমূহ হ’ল-

সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰত বায়ুমণ্ডলৰ চাপ হ্ৰাস
বতাহৰ প্ৰভাৱ
সাগৰৰ তলৰ প্ৰভাৱ
এটা ফানেলিং ইফেক্ট
ধুমুহাই উপকূলৰ কাষ চাপি অহা কোণ আৰু গতি
জোৱাৰ-ভাটা

অতি উচ্চ নিৰ্দিষ্ট আৰ্দ্ৰতা ঘনীভূত হৈ ব্যতিক্ৰমীভাৱে বৃহৎ বৰষুণৰ টোপাল আৰু বিশাল কিউমুলাছ ডাৱৰলৈ পৰিণত হয়, যাৰ ফলত বৰষুণৰ হাৰ অধিক হয়। যেতিয়া ঘূৰ্ণীবতাহে স্থলভাগত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া বৰষুণে জলাশয় অঞ্চলসমূহ দ্ৰুতগতিত পৰিপূৰ্ণ কৰি পেলায় আৰু দ্ৰুতগতিত বৈ যোৱা পানীয়ে সাধাৰণ পানীৰ উৎসসমূহ ব্যাপকভাৱে বানপানীত বুৰাই পেলাব পাৰে বা নতুন পানীৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

ঘূৰ্ণীবতাহ কেনেকৈ গঠন হয়

গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ বিকাশ চক্ৰক তিনিটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰিব পাৰি:

১)গঠন আৰু প্ৰাৰম্ভিক বিকাশৰ পৰ্যায়

ঘূৰ্ণীবতাহৰ ধুমুহাৰ গঠন আৰু প্ৰাৰম্ভিক বিকাশ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এইবোৰ হ’ল-

উষ্ণ সাগৰ (৬০ মিটাৰ গভীৰতালৈকে ২৬ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছতকৈ অধিক উষ্ণতা) য’ত বাষ্পীভৱনৰ দ্বাৰা ওপৰৰ বায়ুমণ্ডললৈ জলীয় বাষ্পৰ প্ৰচুৰ আৰু অশান্ত স্থানান্তৰ।
বায়ুমণ্ডলৰ অস্থিৰতাই সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰত বৃদ্ধি পোৱা বায়ুৰ ঘনীভূতকৰণৰ সৈতে সংবহনৰ ফলত বৃহৎ উলম্ব কিউমুলাছ ডাৱৰৰ গঠনক উৎসাহিত কৰে।

২)পৰিপক্ক ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ

যেতিয়া গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ধুমুহা তীব্ৰতৰ হয়, তেতিয়া বতাহ প্রবল ধুমুহাত ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু ট্ৰপ’প’জ স্তৰত অনুভূমিকভাৱে বিয়পি পৰাৰ প্ৰৱণতা থাকে। এবাৰ বায়ু বিয়পি পৰিলে উচ্চ মাত্ৰাত ধনাত্মক বিক্ষিপ্ত চাপ উৎপন্ন হয়, যাৰ ফলত সংবহনৰ ফলত বায়ুৰ তললৈ গতি ত্বৰান্বিত হয়। ডুব যোৱাৰ প্ৰৰোচনাৰ লগে লগে সংকোচনৰ দ্বাৰা বায়ু গৰম হয় আৰু উষ্ণ ‘চকু’ সৃষ্টি হয়। সাধাৰণতে ধুমুহাৰ ‘চকু’ৰ তিনিটা মূল আকৃতি থাকে: (i) বৃত্তাকাৰ; (ii) সমকেন্দ্ৰিক; আৰু (iii) উপবৃত্তাকাৰ। ভাৰত মহাসাগৰত পৰিপক্ক গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ মূল ভৌতিক বৈশিষ্ট্য হ’ল অতি অশান্ত বিশাল কিউমুলাছ থাণ্ডাৰক্লাউড বেণ্ডৰ সমকেন্দ্ৰিক আৰ্হি।

৩)পৰিৱৰ্তন আৰু ক্ষয়

গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰীয় নিম্ন চাপ, আভ্যন্তৰীণ উষ্ণতা আৰু অতি উচ্চ গতিৰ ক্ষেত্ৰত দুৰ্বল হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে, যেতিয়াই ইয়াৰ উষ্ণ আৰ্দ্ৰ বায়ুৰ উৎস কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে, বা হঠাতে কাটি যায়। ইয়াৰ স্থলভাগৰ পিছত বা ঠাণ্ডা পানীৰ ওপৰেৰে পাৰ হ’লে এনে হয়। ঘূৰ্ণীবতাহৰ দুৰ্বল হোৱাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে জীৱন আৰু সম্পত্তিৰ বিপদ শেষ হৈ গৈছে।

ভাৰতীয় প্ৰসংগ

ভাৰত উপমহাদেশ বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত অঞ্চলৰ ভিতৰত অন্যতম। ৮০৪১ কিলোমিটাৰ দীঘল উপকূলৰেখা থকা উপমহাদেশখন বিশ্বৰ প্ৰায় ১০ শতাংশ গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ সন্মুখীন হৈছে৷ ইয়াৰে অধিকাংশৰে প্ৰাৰম্ভিক উৎপত্তি বংগ উপসাগৰৰ ওপৰত আৰু ভাৰতৰ পূব উপকূলত আঘাত হানে। গড়ে প্ৰতি বছৰে পাঁচৰ পৰা ছটা গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৃষ্টি হয়, ইয়াৰে দুটা বা তিনিটা ভয়াৱহ হ’ব পাৰে। আৰব সাগৰতকৈ বংগ উপসাগৰত অধিক ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৃষ্টি হয় আৰু ইয়াৰ অনুপাত প্ৰায় ৪:১। দুয়োটা উপকূলতে (পশ্চিম উপকূল – আৰব সাগৰ; আৰু পূব উপকূল – বংগ উপসাগৰ) ঘূৰ্ণীবতাহ সঘনাই দেখা দিয়ে। ১৮৯১ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিম উপকূলত ঘূৰ্ণীবতাহৰ কম্পাঙ্ক বিশ্লেষণ কৰিলে দেখা যায় যে পূব উপকূলৰ ওপৰত ৫০ কিলোমিটাৰ বহল ষ্ট্ৰিপত প্ৰায় ২৬২টা ঘূৰ্ণীবতাহ (ইয়াৰে ৯২টা ভয়াৱহ) সংঘটিত হৈছিল। পশ্চিম উপকূলত কম গুৰুতৰ ঘূৰ্ণীবতাহৰ কাৰ্য্যকলাপ লক্ষ্য কৰা হৈছে, য’ত একে সময়ছোৱাত ৩৩টা ঘূৰ্ণীবতাহ সংঘটিত হৈছিল, ইয়াৰে ১৯টা ঘূৰ্ণীবতাহৰ তীব্ৰ আছিল।

মে’-জুন আৰু অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ মাহত ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৃষ্টি হয়। উত্তৰ ভাৰত মহাসাগৰত তীব্ৰ তীব্ৰতা আৰু কম্পাঙ্ক ঘূৰ্ণীবতাহৰ চৰিত্ৰ দ্বি-মডাল, নৱেম্বৰ মাহত ইয়াৰ প্ৰাথমিক শিখৰ আৰু মে’ মাহত গৌণ শিখৰ। বিশেষকৈ উত্তৰ ভাৰত মহাসাগৰত (বংগ উপসাগৰ আৰু আৰব সাগৰ) স্থলপথত প্ৰৱেশৰ সময়ত ইয়াৰ লগত অহা ধ্বংসাত্মক বতাহ, ধুমুহাৰ ঢৌ আৰু প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ বাবে দুৰ্যোগৰ সম্ভাৱনা অধিক। ইয়াৰে ধুমুহাৰ ঢৌৱে আটাইতকৈ বেছি ক্ষতি কৰে কাৰণ সাগৰৰ পানীয়ে উপকূলীয় অঞ্চলৰ নিম্ন অঞ্চল প্লাৱিত কৰি প্ৰচণ্ড বানপানীৰ সৃষ্টি কৰে, বিল আৰু মথাউৰি খহাই পেলায়, গছ-গছনি ধ্বংস কৰে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস কৰে।

ঘূৰ্ণীবতাহৰ ব্যাস ৫০ৰ পৰা ৩২০ কিলোমিটাৰলৈ ভিন্ন হয় যদিও ইয়াৰ প্ৰভাৱে হাজাৰ হাজাৰ বৰ্গ কিলোমিটাৰ সাগৰ পৃষ্ঠ আৰু নিম্ন বায়ুমণ্ডলত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। পৰিধিৰ জোখ ১০০০ কিলোমিটাৰ হ’ব পাৰে কিন্তু শক্তিকেন্দ্ৰটো ১০০ কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত অৱস্থিত। চকুৰ ওচৰত ৩২০ কিলোমিটাৰ বেগত বতাহ আহিব পাৰে। এইদৰে ধ্বংসাত্মক বতাহ, প্ৰচণ্ড বৰষুণ আৰু ধুমুহাৰ ঢৌৰ বৈশিষ্ট্যযুক্ত গ্রীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহে বৰষুণৰ ব্যতিক্ৰমী মাত্ৰা আৰু অন্তৰ্দেশীয় অঞ্চললৈ ধুমুহাৰ ঢৌৰ প্লাৱনৰ বাবে বানপানীৰ লগত জড়িত পৰিঘটনাসমূহৰ সৈতে স্বাভাৱিক জীৱনত ব্যাঘাত জন্মায়। ঘূৰ্ণীবতাহৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ দ্বাৰা গঠনৰ ক্ষতিসাধন কৰাৰ বিধ্বংসী সম্ভাৱনা, যেনে- ঘৰবোৰ; জীৱনৰেখাৰ আন্তঃগাঁথনি-শক্তি আৰু যোগাযোগ টাৱাৰ; চিকিৎসালয়; খাদ্য সংৰক্ষণৰ সুবিধা; পথ, দলং আৰু কালভাৰ্ট; ধুমুহাৰ ঢৌ আৰু উপকূলীয় অঞ্চলৰ নিম্নভূমি অঞ্চলত প্লাৱিত হোৱা প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ ফলত আটাইতকৈ বেছি মৃত্যু হয়।